1.3 Keunggulan Sistem Pentadbiran dan Undang-undang
Bab 1: Warisan Negara Bangsa
Bagaimana sebuah kerajaan abad ke-15 mengurus wang, keselamatan dan undang-undang di darat serta di laut? Jawapannya: dengan sistem yang sangat tersusun.
📝 Nota disusun daripada sumber rasmi dan sumber terbuka yang disenaraikan di bawah. Belum disemak oleh guru. Sentiasa rujuk buku teks dan guru anda.
💡 Jawapan peperiksaan ditulis dalam Bahasa Melayu, jadi istilah penting dikekalkan dalam Bahasa Melayu. Selepas faham, baca semula bahagian ini dalam BM.
🧠 Faham dalam 1 minit
Bayangkan Melaka sebagai sebuah syarikat besar. Sultan ialah ketua tertinggi. Bendahara ialah pengurus besar yang mengurus pentadbiran dan menasihati sultan. Penghulu Bendahari menjaga kewangan. Temenggung menjaga keselamatan kota. Laksamana mengetuai angkatan laut.
Syarikat ini ada dua buku peraturan: Hukum Kanun Melaka untuk urusan di darat, dan Undang-Undang Laut Melaka untuk urusan di atas kapal. Sistem yang kemas inilah yang menjadikan Melaka unggul.
把马六甲想成一家大公司：苏丹是最高领导。Bendahara（宰相）是总经理，负责行政并为苏丹出谋划策；Penghulu Bendahari（财政大臣）管钱；Temenggung（治安大臣）负责城内安全；Laksamana（海军统帅）带领海军。
这家公司有两本规章：Hukum Kanun Melaka 管陆地上的事，Undang-Undang Laut Melaka 管船上的事。正是这套井然有序的制度，让马六甲出类拔萃（unggul）。
Picture Melaka as a big company. The sultan is the top boss. The Bendahara is the general manager who runs the administration and advises the sultan. The Penghulu Bendahari looks after the money. The Temenggung keeps the city safe. The Laksamana commands the navy.
The company has two rule books: Hukum Kanun Melaka for matters on land, and Undang-Undang Laut Melaka for matters on ships. This orderly system is what made Melaka outstanding (unggul).
🎯 Wajib tahu sasaran LULUS
- Sistem pentadbiran Melaka dikenali sebagai Sistem Pembesar Empat Lipatan.
- Pembesar Berempat: Bendahara, Penghulu Bendahari, Temenggung dan Laksamana.
- Tugas: Bendahara ketua pentadbir, ketua turus angkatan tentera, penasihat dan pemangku sultan; Penghulu Bendahari mengurus perbendaharaan; Temenggung menjaga keselamatan kota; Laksamana panglima angkatan laut; Syahbandar mengutip cukai di pelabuhan.
- Pentadbiran ada dua peringkat: pusat dan jajahan.
- Hukum Kanun Melaka (44 fasal): jenayah, bidang kuasa sultan dan pembesar, kekeluargaan, ekonomi. Undang-Undang Laut Melaka: peranan nakhoda, pelayaran, jenayah di atas kapal, percukaian.
- 马六甲的行政制度称为 Sistem Pembesar Empat Lipatan（四级大臣制度）。
- Pembesar Berempat（四大臣）：Bendahara、Penghulu Bendahari、Temenggung 和 Laksamana。
- 职责：Bendahara 是行政首长、军队总指挥、顾问兼苏丹代理人；Penghulu Bendahari 管国库；Temenggung 负责城内安全；Laksamana 统领海军；Syahbandar（港务官）在港口收税。
- 行政分两层：中央（pusat）和地方（jajahan）。
- Hukum Kanun Melaka（44条）：刑事、苏丹与大臣的权限、家庭、经济。Undang-Undang Laut Melaka：船长（nakhoda）的角色、航行、船上罪行、税收。
- Melaka's administration was called the Sistem Pembesar Empat Lipatan (four-tier system of chiefs).
- The Pembesar Berempat (Four Great Chiefs): Bendahara, Penghulu Bendahari, Temenggung and Laksamana.
- Duties: Bendahara was chief administrator, commander-in-chief, adviser and acting sultan; Penghulu Bendahari managed the treasury; Temenggung kept the city safe; Laksamana led the navy; the Syahbandar collected port taxes.
- Two levels of administration: central (pusat) and regional (jajahan).
- Hukum Kanun Melaka (44 articles): crime, powers of the sultan and chiefs, family, economy. Undang-Undang Laut Melaka: the ship captain's (nakhoda) role, sailing, crime on board, taxes.
Hafal senarai ini dahulu. Kemudian cuba latihan objektif di bawah.
Apa yang perlu anda kuasai
- 9.1.3 Menjelaskan keunggulan sistem pentadbiran dan undang-undang sebelum kedatangan Barat.
Ringkasan
Keunggulan bermaksud kesempurnaan dan keistimewaan sesebuah kerajaan. Kesultanan Melayu Melaka unggul kerana pentadbirannya tersusun dan berhierarki, dengan pembagian tugas yang jelas di peringkat pusat dan jajahan.
Melaka juga mempunyai dua undang-undang yang berasaskan syariah dan hukum adat, iaitu Hukum Kanun Melaka dan Undang-Undang Laut Melaka. Pentadbiran yang cekap dan undang-undang yang sistematik membawa keamanan, kesejahteraan dan kemakmuran.
Isi penting
Sistem Pembesar Empat Lipatanhlm. 8
- Sultan mengetuai pemerintahan dan berkuasa dalam pemerintahan, peperangan, hubungan diplomatik dan agama.
- Di bawah sultan ialah Pembesar Berempat: Bendahara, Penghulu Bendahari, Temenggung dan Laksamana.
- Pembesar lain yang membantu: Syahbandar, Bentara, Orang Kaya, hulubalang dan penghulu.
- Sultan mengurniakan kawasan pegangan (wilayah, sungai atau pulau) kepada Pembesar Berempat untuk ditadbir.
Pentadbiran peringkat pusathlm. 9
- Pentadbiran peringkat pusat dilaksanakan oleh Pembesar Berempat.
- Permuafakatan antara sultan dengan pembesar menjadikan pentadbiran sempurna dan mengelakkan tindakan sewenang-wenang oleh pemerintah.
- Bendahara: ketua pentadbir, ketua turus angkatan tentera, penasihat sultan dan pemangku sultan.
- Kewangan: pendapatan daripada perdagangan, pelbagai cukai dan ufti daripada wilayah taklukan serta naungan. Penghulu Bendahari mengurus perbendaharaan; Syahbandar mengutip cukai di pelabuhan.
- Hasil perbendaharaan digunakan untuk kepentingan kerajaan seperti membeli senjata dan membina istana.
- Keselamatan: Temenggung menjaga keselamatan kota Melaka; Laksamana ialah panglima angkatan laut.
Pentadbiran peringkat jajahanhlm. 9
- Pada peringkat jajahan, pembesar menguruskan pentadbiran di daerah dan kampung.
- Mereka dilantik oleh sultan dan Pembesar Berempat.
- Tugas: menjaga keamanan kawasan pentadbiran dan mengutip cukai.
Hukum Kanun Melaka (44 fasal)hlm. 10
- Kedua-dua undang-undang Melaka berasaskan syariah dan hukum adat.
- Jenayah: hukuman setimpal untuk membunuh, menikam dan mencuri. Contoh Fasal 5.1: membunuh tanpa pengetahuan raja atau pembesar dihukum bunuh. Fasal 4: hukuman bunuh bagi sesiapa yang ingkar arahan dan memalsukan titah sultan.
- Peranan sultan dan pembesar: Fasal 1 menjelaskan tugas sultan, Bendahara, Temenggung dan Penghulu Bendahari. Sultan melantik pembesar.
- Kekeluargaan: Fasal 26, pernikahan memerlukan empat orang saksi, atau dua jika tidak cukup; menurut fasal itu hamba abdi dan wanita tidak boleh menjadi saksi.
- Ekonomi: Fasal 30 mengharamkan riba; peniaga mestilah akil baligh, siuman dan melafazkan niat jual beli.
- Ada perkataan yang hanya boleh digunakan oleh raja: titah, murka, kurnia dan anugerah.
Undang-Undang Laut Melakahlm. 11
- Disusun oleh nakhoda Melaka (dalam buku teks: Nakhoda Jenal, Nakhoda Diri dan Nakhoda Sahak) dan diperkenan oleh Sultan Mahmud Shah.
- Peranan nakhoda: berkuasa penuh, ibarat raja dalam pelayaran. Fasal 13.1: nakhoda diberi keutamaan berniaga selama empat hari. Fasal 13.3: jika mahu singgah di tempat yang tiada dalam senarai, nakhoda mesti bermesyuarat dan mendapat persetujuan orang di dalam kapal.
- Pelayaran: peranan jurumudi, malim dan jurubatu. Fasal 9: malim mesti arif tentang ombak, arus serta kedudukan bulan dan bintang; jika cuai sehingga berlaku pelanggaran atau kerosakan, dia boleh dijatuhi hukuman bunuh.
- Jenayah di atas kapal: Fasal 5, membunuh di atas kapal dihukum mati.
- Percukaian: Fasal 6.3, nakhoda menentukan cukai satu persepuluh daripada hasil penumpang, jika penumpang mahu turun sebelum tempoh janjinya (tiga tahun, tiga bulan atau tiga hari).
- Nota ketepatan: sumber lain (contohnya Wikipedia) menyenaraikan nama nakhoda yang berbeza. Untuk peperiksaan, gunakan nama dalam buku teks.
Tokoh penting
- Bendahara Tun PerakBendahara paling lama berkhidmat; berkhidmat kepada empat sultan: Muzaffar Shah, Mansur Shah, Alauddin Riayat Shah dan Mahmud Shah.
- Sultan Mahmud ShahMemperkenan Undang-Undang Laut Melaka.
🏆 Untuk skor A
- Sebut "permuafakatan sultan dengan pembesar" sebagai sebab pentadbiran unggul: ia mengelakkan tindakan sewenang-wenang pemerintah.
- Kedua-dua undang-undang berasaskan syariah dan hukum adat. Kata kunci ini sering diberi markah.
- Contoh fasal (Fasal 4, 5.1, 26, 30, 13.1, 9) menjadikan huraian anda lebih tepat dan meyakinkan.
- Soalan perbandingan Bendahara dengan Perdana Menteri: sama sebagai ketua pentadbir dan penasihat kepada raja; berbeza dari segi cara pelantikan dan bidang kuasa (lihat soalan KBAT).
✍️ Strategi menjawab
- Soalan "Nyatakan tugas Pembesar Berempat": satu pembesar, satu tugas utama. Empat pembesar = empat markah.
- Soalan "Jelaskan keunggulan pentadbiran": gabungkan susunan berhierarki, pembahagian tugas, sistem kewangan dan sistem keselamatan.
- Soalan undang-undang: nyatakan aspek (contoh: jenayah) dan berikan contoh fasal.
⚠️ Kesilapan biasa
- Menukar tugas Temenggung (keselamatan kota) dengan Laksamana (angkatan laut).
- Menyangka Hukum Kanun Melaka ialah undang-undang laut.
- Menyangka Syahbandar ialah salah seorang Pembesar Berempat. Syahbandar ialah pembesar lain yang membantu dan mengutip cukai pelabuhan.
Latihan objektif gaya Kertas 1
Jawab dahulu, kemudian semak. Markah anda hanya disimpan dalam pelayar anda sendiri.
1Pembesar manakah yang menjadi pemangku sultan?
💡 Kenapa? Bendahara ialah ketua pentadbir, ketua turus angkatan tentera, penasihat dan pemangku sultan. (hlm. 9)
2Siapakah yang mengutip cukai di pelabuhan Melaka?
💡 Kenapa? Syahbandar dipertanggungjawabkan mengutip cukai di pelabuhan. (hlm. 9)
3Berapakah bilangan fasal dalam Hukum Kanun Melaka?
💡 Kenapa? Buku teks menyatakan Hukum Kanun Melaka mengandungi 44 fasal. (hlm. 10)
4Yang manakah kandungan Undang-Undang Laut Melaka? I Peranan nakhoda II Kekeluargaan III Percukaian IV Jenayah di atas kapal
💡 Kenapa? Undang-Undang Laut Melaka meliputi peranan nakhoda, pelayaran, jenayah di atas kapal dan percukaian. Kekeluargaan terdapat dalam Hukum Kanun Melaka. (hlm. 11)
5Perkataan manakah yang hanya boleh digunakan oleh raja menurut Hukum Kanun Melaka?
💡 Kenapa? Perkataan titah, murka, kurnia dan anugerah hanya boleh digunakan oleh raja. (hlm. 10)
6Yang manakah sumber pendapatan Kesultanan Melayu Melaka? I Perdagangan II Cukai III Ufti IV Pinjaman kuasa asing
💡 Kenapa? Pendapatan diperoleh daripada perdagangan, cukai dan ufti daripada wilayah taklukan serta naungan. (hlm. 9)
7Apakah maksud kawasan pegangan?
💡 Kenapa? Kawasan pegangan ialah kawasan yang dikurniakan oleh Sultan Melaka kepada Pembesar Berempat. (hlm. 9)
Latihan soalan struktur gaya Kertas 2, Bahagian A
Tulis jawapan anda dahulu, kemudian semak cadangan skema. Satu isi yang tepat dan berbeza biasanya satu markah.
Nyatakan satu tugas bagi setiap Pembesar Berempat dalam Kesultanan Melayu Melaka. [4 markah]
Lihat cadangan skema
- Bendahara: ketua pentadbir, ketua turus angkatan tentera, penasihat dan pemangku sultan.
- Penghulu Bendahari: mengurus perbendaharaan.
- Temenggung: menjaga keselamatan kota Melaka.
- Laksamana: panglima angkatan laut.
- Cadangan skema latihan: 1 markah bagi setiap padanan pembesar dan tugas yang tepat, maksimum 4.
Jelaskan kandungan Hukum Kanun Melaka. [4 markah]
Lihat cadangan skema
- Jenayah: hukuman bunuh bagi pembunuhan tanpa pengetahuan raja (Fasal 5.1).
- Peranan sultan dan pembesar: tugas sultan dan pembesar dijelaskan (Fasal 1).
- Kekeluargaan: syarat saksi pernikahan (Fasal 26).
- Ekonomi: riba diharamkan dan syarat peniaga (Fasal 30).
Mengapakah Undang-Undang Laut Melaka diperkenalkan? [3 markah]
Lihat cadangan skema
- Mengawal urusan pelayaran dan perdagangan.
- Menjamin keselamatan isi kapal daripada jenayah.
- Menjelaskan kuasa nakhoda dan peranan anak kapal.
- Menetapkan cukai yang sistematik dan adil.
Latihan esei gaya Kertas 2, Bahagian B
Rancang jawapan dalam 5 minit: tulis pendahuluan ringkas, isi yang dihuraikan dengan contoh, dan kesimpulan atau pendapat anda.
Jelaskan keunggulan sistem pentadbiran dan undang-undang Kesultanan Melayu Melaka. Pada pendapat anda, apakah pengajaran yang boleh diambil?
Lihat rangka jawapan
- Pendahuluan: keunggulan = kesempurnaan dan keistimewaan; Melaka masyhur kerana pentadbiran dan undang-undang yang tersusun.
- Pentadbiran berhierarki: Sistem Pembesar Empat Lipatan; sultan berkuasa dalam pemerintahan, peperangan, diplomatik dan agama.
- Pembagian tugas Pembesar Berempat: Bendahara, Penghulu Bendahari, Temenggung, Laksamana; dibantu Syahbandar dan pembesar lain.
- Kewangan teratur: perdagangan, cukai dan ufti; digunakan untuk senjata dan istana. Keselamatan kemas di darat dan laut.
- Dua peringkat: pusat (Pembesar Berempat, permuafakatan dengan sultan) dan jajahan (pembesar daerah dan kampung).
- Hukum Kanun Melaka (44 fasal): jenayah, bidang kuasa sultan dan pembesar, kekeluargaan, ekonomi, dengan contoh fasal.
- Undang-Undang Laut Melaka: peranan nakhoda, pelayaran, jenayah di atas kapal, percukaian.
- Pengajaran: pentadbiran perlu tersusun dan bermuafakat; rakyat mesti mematuhi undang-undang; pemimpin perlu amanah.
Pengajaran dan nilai
- Mematuhi undang-undang untuk kesejahteraan negara.
- Bekerjasama dan bermuafakat dalam organisasi.
- Amanah dalam menjalankan tugas.
Kad kilat istilah
Teka maksudnya dahulu, kemudian tekan kad.
Rujukan
Buku Teks Sejarah Tingkatan 4 KSSM, hlm. 8–11. Nota ini ditulis dengan kata-kata kami sendiri. Semak sentiasa dengan buku teks dan guru anda.
- Buku Teks Sejarah Tingkatan 4 KSSM (DBP), Bab 1: Warisan Negara Bangsa, hlm. 8–11
- DSKP KSSM Sejarah Tingkatan 4 (Bahagian Pembangunan Kurikulum, KPM): Standard Kandungan 9.1 Warisan Negara Bangsa
- Britannica: Tun Perak (semakan silang tempoh perkhidmatan)
- Undang-Undang Laut Melaka (Wikipedia), untuk semakan versi manuskrip