7.2 Warisan Kesultanan Melayu Melaka di Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor
Bab 7: Kesultanan Melayu Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor
Tengkolok sultan, Hukum Kanun dan mata wang timah: apakah persamaan semuanya dengan Kesultanan Melayu Melaka?
📝 Nota disusun daripada sumber rasmi dan sumber terbuka yang disenaraikan di bawah. Belum disemak oleh guru. Sentiasa rujuk buku teks dan guru anda.
💡 Jawapan peperiksaan ditulis dalam Bahasa Melayu, jadi istilah penting dikekalkan dalam Bahasa Melayu. Selepas faham, baca semula bahagian ini dalam BM.
🧠 Faham dalam 1 minit
Bayangkan sebuah resipi rendang nenek yang diwarisi oleh empat orang cucu. Setiap cucu masih memasak rendang yang sama, tetapi ada yang menambah sedikit rempah ikut selera keluarga sendiri. Rasa asalnya tetap ada.
Begitulah warisan Kesultanan Melayu Melaka. Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor meneruskan enam perkara daripada Melaka: sistem pemerintahan, Islam dalam pemerintahan, perundangan, adat istiadat, persuratan dan ekonomi. Setiap negeri mengubah sedikit ikut keperluannya. Contohnya, Perak memilih sultan secara bergilir, manakala negeri lain menggunakan sistem pewarisan takhta.
想象奶奶的仁当（rendang）食谱传给了四个孙子。每个孙子都还在煮同样的仁当，但有的会按自己家人的口味多加一点香料。原本的味道仍然保留着。
马六甲苏丹王朝的遗产（warisan）就是这样。彭亨、霹雳、登嘉楼和雪兰莪延续了马六甲的六个方面：统治制度（sistem pemerintahan）、伊斯兰教在治理中的地位、法律（perundangan）、宫廷礼仪（adat istiadat）、文学著作（persuratan）和经济（ekonomi）。每个州都按需要作了一些调整。例如，霹雳用轮流制（sistem penggiliran）选苏丹，其他州则用王位世袭制（pewarisan takhta）。
Imagine grandma's rendang recipe being passed down to four grandchildren. Each one still cooks the same rendang, but some add a little extra spice to suit their own family. The original taste is still there.
That is how the warisan (heritage) of the Melaka sultanate works. Pahang, Perak, Terengganu and Selangor carried on six things from Melaka: the sistem pemerintahan (system of government), Islam in government, perundangan (laws), adat istiadat (royal customs), persuratan (writings) and ekonomi (economy). Each state adjusted them a little. For example, Perak chooses its sultan by sistem penggiliran (rotation), while the others use pewarisan takhta (hereditary succession).
🎯 Wajib tahu sasaran LULUS
- Enam warisan Melaka di empat negeri ini ialah sistem pemerintahan, agama Islam dalam pemerintahan, perundangan, adat istiadat, persuratan dan ekonomi.
- Sultan menjadi tonggak kerajaan dan Sistem Pembesar Empat Lipatan diwarisi tetapi disesuaikan; Perak mengamalkan sistem penggiliran takhta, manakala Pahang, Terengganu dan Selangor mengamalkan pewarisan takhta.
- Sultan ialah ketua agama Islam bagi negerinya, dan institusi seperti mufti, kadi, mahkamah syariah dan Jabatan Agama Islam berperanan penting.
- Hukum Kanun Melaka menjadi asas Hukum Kanun Pahang (92 fasal) dan Undang-Undang 99 Perak (99 soalan dan jawapan).
- Contoh persuratan: Hikayat Pahang, Misa Melayu (Perak), Syair Tawarikh Zainal Abidin Ketiga (Terengganu) dan Kenang-Kenangan Selangor.
- 这四个州继承马六甲的六项遗产是：统治制度、伊斯兰教在治理中的地位、法律、宫廷礼仪（adat istiadat）、文学著作（persuratan）和经济。
- 苏丹是政府的支柱，Sistem Pembesar Empat Lipatan（四级大臣制度）被继承并加以调整；霹雳实行王位轮流制（sistem penggiliran），彭亨、登嘉楼和雪兰莪实行王位世袭制。
- 苏丹是本州的伊斯兰教首领，mufti（穆夫提）、kadi（宗教法官）、mahkamah syariah（伊斯兰法庭）和 Jabatan Agama Islam（伊斯兰宗教局）扮演重要角色。
- Hukum Kanun Melaka（马六甲法典）是 Hukum Kanun Pahang（彭亨法典，92条）和 Undang-Undang 99 Perak（霹雳99条法，99个问答）的基础。
- 文学著作例子：Hikayat Pahang、Misa Melayu（霹雳）、Syair Tawarikh Zainal Abidin Ketiga（登嘉楼）和 Kenang-Kenangan Selangor。
- The six Melaka legacies in these four states are the system of government, Islam in government, laws, adat istiadat (royal customs), persuratan (writings) and the economy.
- The sultan is the pillar of government and the Sistem Pembesar Empat Lipatan (four-tier chiefs system) was inherited but adapted; Perak uses sistem penggiliran (rotation), while Pahang, Terengganu and Selangor use hereditary succession.
- The sultan is head of Islam in his state, and institutions such as the mufti, kadi (religious judge), mahkamah syariah (Syariah court) and Jabatan Agama Islam (Islamic Religious Department) play important roles.
- The Hukum Kanun Melaka (Melaka law code) was the basis of the Hukum Kanun Pahang (92 clauses) and the Undang-Undang 99 Perak (99 questions and answers).
- Examples of writings: Hikayat Pahang, Misa Melayu (Perak), Syair Tawarikh Zainal Abidin Ketiga (Terengganu) and Kenang-Kenangan Selangor.
Hafal senarai ini dahulu. Kemudian cuba latihan objektif di bawah.
Apa yang perlu anda kuasai
- 6.2.4 Menghuraikan warisan Kesultanan Melayu Melaka terhadap Pahang, Perak, Selangor dan Terengganu hingga kini.
- K6.2.7 Menghuraikan kepentingan sumbangan warisan Kesultanan Melayu.
- K6.2.8 Merumuskan iktibar yang diperoleh daripada sejarah Kesultanan Melayu.
Ringkasan
Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor mewarisi banyak perkara daripada Kesultanan Melayu Melaka. Dalam pemerintahan, sultan menjadi tonggak kerajaan dan dibantu pembesar mengikut susunan Sistem Pembesar Empat Lipatan. Pahang, Terengganu dan Selangor mengamalkan pewarisan takhta dengan waris yang bergelar Tengku Mahkota, Yang Di-Pertuan Muda dan Raja Muda, manakala Perak mengamalkan sistem penggiliran. Islam pula menjadi agama utama: sultan ialah ketua agama dan institusi agama dihormati. Hukum Kanun Melaka menjadi asas Hukum Kanun Pahang dan Undang-Undang 99 Perak, dan kemudian setiap negeri mempunyai Undang-Undang Tubuh Kerajaan.
Adat istiadat diraja seperti adat keputeraan, perkahwinan dan pemakaman masih diamalkan. Tradisi persuratan melahirkan karya sejarah, perubatan dan sastera rakyat yang memperkukuh bahasa Melayu dan tulisan Jawi. Dalam ekonomi, pelabuhan seperti Kuala Selangor, Kuala Sungai Perak dan Kuala Terengganu diurus oleh syahbandar, dan setiap negeri mempunyai mata wang sendiri seperti bidor di Perak dan kupang emas di Terengganu.
Isi penting
Sistem pemerintahanhlm. 124–125
- Sultan ialah tonggak utama kerajaan, dan penggantian pemerintah berasaskan Adat Temenggung, seperti di Melaka.
- Pahang: waris takhta bergelar Tengku Mahkota; pelantikan sultan dipersetujui Jumaah Pangkuan Diraja Negeri; pembesar disusun empat, lapan dan enam belas.
- Perak: sistem penggiliran, dan Dewan Negara Perak memilih serta melantik sultan; urutannya Sultan, Raja Muda, Raja Di Hilir, Raja Kecil Besar, Raja Kecil Sulong, Raja Kecil Tengah dan Raja Kecil Bongsu.
- Perak menyusun pembesarnya empat, lapan, enam belas dan tiga puluh dua; empat pembesar utamanya bergelar Orang Kaya.
- Terengganu: waris bergelar Yang Di-Pertuan Muda, tetapi Dewan Pangkuan Diraja (Ahli al-Hal wa al-Aqad) berhak memilih sultan.
- Selangor: waris bergelar Raja Muda; Dewan di-Raja (antaranya Raja Muda, Tengku Laksamana dan Tengku Bendahara) menasihati sultan.
- Di keempat-empat negeri, kerajaan negeri kini dijalankan bersama Majlis Mesyuarat Kerajaan.
Agama Islam dalam pemerintahanhlm. 126
- Melaka terkenal sebagai pusat penyebaran Islam, dan tradisi ini diwarisi oleh negeri-negeri Melayu lain.
- Sultan ialah ketua agama Islam bagi negerinya, seperti yang dinyatakan dalam Perlembagaan Persekutuan dan Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri.
- Institusi agama seperti mufti, kadi, mahkamah syariah dan Jabatan Agama Islam mesti dihormati.
- Tokoh agama terlibat dalam pentadbiran; contohnya mufti Selangor menjadi anggota Dewan di-Raja.
- Tauliah penceramah agama dikeluarkan oleh pejabat istana selepas ditandatangani oleh sultan.
- Kini Islam termaktub dalam Perlembagaan Malaysia sebagai agama Persekutuan.
Perundanganhlm. 127–128
- Hukum Kanun Melaka menjadi asas undang-undang bertulis negeri-negeri Melayu lain.
- Hukum Kanun Pahang digubal pada zaman Sultan Abdul Ghafur Muhaiyuddin Shah (1592–1614) dan mengandungi 92 fasal.
- Undang-Undang 99 Perak digunakan pada zaman Sultan Iskandar Dzulkarnain (1752–1765) dan ditulis dalam bentuk 99 soalan dan jawapan.
- Warisan Melaka jelas dalam fasal tentang larangan istana, kekeluargaan Islam, jenayah, hutang-piutang dan jual beli.
- Kemudian setiap negeri menggubal Undang-Undang Tubuh Kerajaan: Terengganu pada 2 November 1911 (Itqan al-muluk bi ta'dil al-suluk), manakala Pahang, Perak dan Selangor pada 1 Februari 1948.
Adat istiadathlm. 129
- Adat istiadat diraja termasuk adat keputeraan, perkahwinan, pertabalan, pengurniaan darjah kebesaran dan pemakaman.
- Adat keputeraan: melenggang perut (kandungan tujuh bulan), bayi diazankan, bercukur pada hari ketujuh dan berendoi dengan alunan marhaban.
- Adat perkahwinan diraja tersusun: merisik, meminang, bertunang, berinai besar, khatam al-Quran, pernikahan, persandingan dan bertepung tawar, santap beradab dan bersiram.
- Istiadat pemakaman: tempoh berkabung ditentukan istana, sedekah kepada rakyat, jenazah diusung dengan Seraja Diraja, dan nobat tidak dimainkan untuk tempoh tertentu.
- Adat ini melambangkan kedudukan istimewa institusi kesultanan dan ialah warisan budaya Melayu yang perlu dipelihara.
Persuratanhlm. 130
- Karya sejarah: Hikayat Pahang (Haji Muhammad Nor), Misa Melayu (Raja Chulan, tentang Perak abad ke-18), Syair Tawarikh Zainal Abidin Ketiga (Tengku Dalam Kalthum) dan Kenang-Kenangan Selangor (Wan Muhamad Amin).
- Karya perubatan: Kitab Tib disalin oleh Haji Mahmud al-Jawi di Terengganu pada tahun 1819.
- Sastera rakyat: Hikayat Sang Kancil dibukukan oleh Daeng Abdul Hamid dari Perak, dan Hikayat Isma Yatim dibukukan oleh Tengku Ampuan Mariam, permaisuri Terengganu.
- Tradisi persuratan ini memperkukuh kedudukan bahasa Melayu dan tulisan Jawi.
Ekonomihlm. 131
- Pelabuhan Kuala Selangor, Pangkalan Batu dan Kuala Sungai Perak aktif dari abad ke-17 hingga ke-19, dengan bijih timah sebagai dagangan utama.
- Kuala Terengganu ialah pelabuhan entrepot pada abad ke-18 yang memperdagangkan emas, bijih timah, kain sutera, senjata, gula dan hasil hutan.
- Pelabuhan diurus oleh syahbandar, dan cukai dikutip dengan cekap supaya perdagangan lancar.
- Ekonomi sara diri merangkumi pertanian, penternakan, perlombongan, hasil hutan dan perikanan; Selangor dan Perak terkenal dengan bijih timah, Terengganu dengan lada hitam dan emas.
- Mata wang: bidor (bongkah timah) di Perak, pitis dan tampang di Pahang, kupang emas di Terengganu (Sultan Zainal Abidin I), dan syiling zaman Sultan Ibrahim Shah di Selangor.
Garis masa
- 1592–1614Hukum Kanun Pahang digubal pada zaman Sultan Abdul Ghafur Muhaiyuddin Shah.
- 1752–1765Undang-Undang 99 Perak digunakan pada zaman Sultan Iskandar Dzulkarnain.
- 1819Kitab Tib disalin di Terengganu.
- 2 November 1911Undang-Undang Bagi Diri Kerajaan Terengganu diperkenalkan.
- 1 Februari 1948Undang-Undang Tubuh Kerajaan Pahang, Perak dan Selangor diperkenalkan.
Tokoh penting
- Raja ChulanPengarang Misa Melayu tentang Kesultanan Perak abad ke-18.
- Haji Muhammad NorPengarang Hikayat Pahang tentang Kesultanan Pahang abad ke-19.
- Tengku Dalam KalthumPengarang Syair Tawarikh Zainal Abidin Ketiga (Terengganu).
- Wan Muhamad AminPengarang Kenang-Kenangan Selangor.
- Sultan Zainal Abidin IMemperkenalkan mata wang kupang emas di Terengganu.
🏆 Untuk skor A
- Guna istilah tepat: "Sistem Pembesar Empat Lipatan", "sistem penggiliran", "pewarisan takhta", "Adat Temenggung", "Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri".
- Beri contoh khusus bagi setiap negeri, contohnya waris takhta Pahang (Tengku Mahkota), Terengganu (Yang Di-Pertuan Muda) dan Selangor (Raja Muda).
- Tunjukkan kesinambungan: Hukum Kanun Melaka, kemudian Hukum Kanun Pahang dan Undang-Undang 99 Perak, kemudian Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri hari ini.
- Kaitkan dengan hari ini (K6.2.7): sultan masih ketua agama Islam negeri, dan adat istiadat diraja masih diamalkan.
✍️ Strategi menjawab
- Soalan objektif sering menguji padanan karya dan negeri, contohnya Misa Melayu (Perak) dan Kenang-Kenangan Selangor (Selangor).
- Soalan struktur "Huraikan warisan Kesultanan Melayu Melaka dalam aspek perundangan": pilih satu aspek, sebut contoh negeri, dan terangkan bagaimana ia berasal daripada Melaka.
- Soalan respons terbuka: susun jawapan mengikut enam aspek (Pak Ahmad Pergi Ambil Pisang Emas), kemudian rumuskan iktibar tentang kepentingan menghargai warisan.
⚠️ Kesilapan biasa
- Menyangka semua negeri memilih sultan dengan cara yang sama. Perak mengamalkan sistem penggiliran, manakala Pahang, Terengganu dan Selangor mengamalkan pewarisan takhta.
- Tertukar Hukum Kanun Pahang (92 fasal) dengan Undang-Undang 99 Perak (99 soalan dan jawapan).
- Menyangka Undang-Undang Tubuh Terengganu digubal pada tahun 1948. Terengganu lebih awal, iaitu 2 November 1911; Pahang, Perak dan Selangor pada 1 Februari 1948.
Latihan objektif
Jawab dahulu, kemudian semak. Markah anda hanya disimpan dalam pelayar anda sendiri.
1Negeri manakah yang mengamalkan sistem penggiliran dalam memilih sultan?
💡 Kenapa? Di Perak, Dewan Negara Perak memilih sultan mengikut sistem penggiliran. (hlm. 124)
2Apakah gelaran waris takhta Kesultanan Pahang?
💡 Kenapa? Waris takhta Pahang bergelar Tengku Mahkota; Raja Muda ialah gelaran di Selangor dan Yang Di-Pertuan Muda di Terengganu. (hlm. 124–125)
3Antara berikut, yang manakah menunjukkan keutamaan Islam dalam pemerintahan di empat negeri ini? I Sultan ialah ketua agama Islam negeri II Mufti menjadi anggota Dewan di-Raja Selangor III Tauliah penceramah agama ditandatangani oleh sultan IV Sultan dipilih oleh mufti
💡 Kenapa? Buku teks menyebut sultan sebagai ketua agama, mufti dalam Dewan di-Raja Selangor dan tauliah yang ditandatangani sultan. Sultan tidak dipilih oleh mufti. (hlm. 126)
4Undang-undang bertulis yang manakah ditulis dalam bentuk soal jawab?
💡 Kenapa? Undang-Undang 99 Perak mengandungi 99 soalan dan jawapan. (hlm. 127)
5Karya Misa Melayu yang dikarang oleh Raja Chulan mengisahkan sejarah kesultanan negeri mana?
💡 Kenapa? Misa Melayu mengisahkan Kesultanan Perak pada abad ke-18. (hlm. 130)
6Bidor ialah mata wang tradisional negeri Perak. Diperbuat daripada apakah bidor?
💡 Kenapa? Perak terkenal dengan mata wang bongkah timah bernama bidor sejak abad ke-17. (hlm. 131)
7Antara berikut, yang manakah adat keputeraan diraja? I Melenggang perut II Bercukur III Berendoi IV Berinai besar
💡 Kenapa? Melenggang perut, bercukur dan berendoi ialah adat keputeraan; berinai besar ialah adat perkahwinan. (hlm. 129)
Latihan soalan struktur
Tulis jawapan anda dahulu, kemudian semak cadangan skema. Satu isi yang tepat dan berbeza biasanya satu markah.
Nyatakan dua karya persuratan sejarah yang dihasilkan di Pahang, Perak, Terengganu atau Selangor. [2 markah]
Lihat cadangan skema
- Hikayat Pahang.
- Misa Melayu.
- Syair Tawarikh Zainal Abidin Ketiga.
- Kenang-Kenangan Selangor.
Jelaskan warisan Kesultanan Melayu Melaka dalam aspek perundangan. [3 markah]
Lihat cadangan skema
- Hukum Kanun Melaka menjadi asas undang-undang bertulis negeri-negeri Melayu lain.
- Hukum Kanun Pahang digubal pada zaman Sultan Abdul Ghafur Muhaiyuddin Shah dan mengandungi 92 fasal.
- Undang-Undang 99 Perak digunakan pada zaman Sultan Iskandar Dzulkarnain dalam bentuk soal jawab.
- Fasal tentang larangan istana, kekeluargaan Islam, jenayah, hutang-piutang dan jual beli menunjukkan warisan Melaka.
- Kemudian setiap negeri menggubal Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri.
Huraikan warisan Melaka dalam aspek ekonomi di Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor. [4 markah]
Lihat cadangan skema
- Pelabuhan Kuala Selangor, Pangkalan Batu dan Kuala Sungai Perak menjadi pusat perdagangan aktif dengan bijih timah sebagai dagangan utama.
- Kuala Terengganu menjadi pelabuhan entrepot pada abad ke-18.
- Pelabuhan diurus oleh syahbandar dengan sistem cukai yang cekap.
- Ekonomi sara diri seperti pertanian, perlombongan, hasil hutan dan perikanan dijalankan, dan lebihannya dijual.
- Setiap negeri mempunyai mata wang sendiri, seperti bidor di Perak, pitis dan tampang di Pahang, dan kupang emas di Terengganu.
Latihan esei
Rancang jawapan dalam 5 minit: tulis pendahuluan ringkas, isi yang dihuraikan dengan contoh, dan kesimpulan atau pendapat anda.
Huraikan warisan Kesultanan Melayu Melaka di Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor. Pada pendapat anda, apakah iktibar yang boleh kita ambil daripada warisan ini?
Lihat rangka jawapan
- Pendahuluan: empat kesultanan ini meneruskan dan menyesuaikan warisan Melaka mengikut keperluan negeri masing-masing.
- Sistem pemerintahan: sultan sebagai tonggak, Sistem Pembesar Empat Lipatan diwarisi; Perak bergilir, negeri lain mewarisi takhta.
- Islam dalam pemerintahan: sultan ketua agama Islam; mufti, kadi dan mahkamah syariah; tauliah penceramah ditandatangani sultan.
- Perundangan: Hukum Kanun Melaka menjadi asas Hukum Kanun Pahang dan Undang-Undang 99 Perak; kemudian Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri.
- Adat istiadat dan persuratan: adat keputeraan, perkahwinan dan pemakaman; karya seperti Misa Melayu dan Hikayat Pahang.
- Ekonomi: pelabuhan diurus syahbandar, bijih timah, dan mata wang seperti bidor dan kupang emas.
- Pendapat: kita perlu menghargai, memelihara dan berbangga dengan warisan ini kerana ia membentuk identiti negara.
Pengajaran dan nilai
- Menghargai sumbangan warisan Kesultanan Melayu kepada identiti negara.
- Mematuhi undang-undang dan peraturan sebagai warganegara yang bertanggungjawab.
- Bangga dengan warisan budaya dan berusaha memeliharanya.
Kad kilat istilah
Teka maksudnya dahulu, kemudian tekan kad.
Rujukan
Buku Teks Sejarah Tingkatan 2 KSSM, hlm. 124–131. Nota ini ditulis dengan kata-kata kami sendiri. Semak sentiasa dengan buku teks dan guru anda.
- Buku Teks Sejarah Tingkatan 2 KSSM (DBP, 2017), Bab 7: Kesultanan Melayu Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor, hlm. 124–135
- DSKP KSSM Sejarah Tingkatan 2 (Bahagian Pembangunan Kurikulum, KPM, 2016): Standard Kandungan 6.2 Kesultanan Johor Riau dan Kerajaan-kerajaan Melayu
- Wikipedia: Pahang Sultanate (Hukum Kanun Pahang pada zaman Abdul Ghafur Muhiuddin Shah, 1592–1614)
- Wikipedia: Perak Sultanate (susunan gelaran putera raja untuk penggantian takhta)
- Wikipedia: Terengganu Sultanate (perlembagaan pertama Terengganu, 1911)